Dokonując oceny czy dłużnik pozostaje w zwłoce, bądź opóźnia się z wykonaniem zobowiązania należy uwzględnić okoliczności oraz charakter samego zobowiązania. Jeśli mówimy o opóźnieniu w wykonaniu zobowiązania z powodów obciążających dłużnika to skutki tych działań przybierają charakter zwłoki. Z kolei charakter opóźnienia pojawia się wtedy, gdy opóźnienie występuje, ale z okoliczności za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności.
Z opóźnieniem zwykłym przy świadczeniu pieniężnym pojawia się możliwość żądania odsetek. Tutaj również jak przy art. 471 k.c. dłużnika będzie obciążało domniemanie, że nie dotrzymanie terminu powoduje zwłokę. W takiej sytuacji to jego będą obciążać okoliczności powodujące niewykonanie zobowiązania w terminie. To dłużnik musi wykazać, że nie było zwłoki, ale że to było opóźnienie. Wierzyciel ma wykazać przekroczenie terminu. Zwłoka i opóźnienie daje również możliwość skorzystania z prawa zatrzymania – niweczy to skutki zwłoki. Jeżeli dłużnik ma takie prawo to uchybienie terminowi będzie zniweczone.
W przypadku niewykonania zobowiązania (tj. w przypadku zwłoki) wierzyciel może domagać się spełnienia świadczenia albo żądać wyrównania wynikłej ze zwłoki szkody. Przy ocenie tej szkody powinniśmy mieć na uwadze, że świadczenie zostało spełnione, ale po terminie. To ma wpływ na wysokość szkody z tytułu niewłaściwego wykonania zobowiązania. Ciężar wykazania szkody i związku przyczynowego spoczywa na wierzycielu. Szkoda obejmuje straty jak i również utracone korzyści, jakie mógłby osiągnąć gdy świadczenie zostałoby spełnione w terminie.
Art. 477 § 2 k.c. daje właśnie możliwość odmowy przyjęcia świadczenia bez narażania się na zarzut zwłoki wierzyciela, gdy świadczenie utraciło w całości lub w części dla niego znaczenie. Wierzyciel ma wykazać brak interesu w przyjęciu świadczenia i wtedy może żądać naprawienia szkody. Odmowa przyjęcia świadczenia nie może prowadzić do szykanowania dłużnika. Trzeba brać pod uwagę czynniki obiektywne i subiektywne. Wierzyciel uprawnienie to realizuje składając odpowiednie oświadczenie dłużnikowi, nawet przed zaoferowaniem świadczenia. Warto tutaj podkreślić, że jest to oświadczenie kształtujące prawo, bo mamy do czynienia z przekształceniem w obowiązek naprawienia szkody.
Odnosząc się do kwestii odsetek to obowiązek ich zapłaty istnieje niezależnie czy przyczyny opóźnienia obciążają dłużnika. Zgodnie z dyspozycją art. 481 k.c. wierzyciel może żądać odsetek nawet jeśli nie poniósł szkody.
Musimy również pamiętać, że roszczenie odsetkowe nie wyłącza roszczenia odszkodowawczego. Jeżeli wierzyciel dochodził by odszkodowania to odsetki będą mieć wpływ na odszkodowanie. Łączna suma odsetek i odszkodowania nie może przekroczyć wysokości szkody powstałej ze zwłoki. Odsetki są bowiem swego rodzaju odszkodowaniem w zryczałtowanej formie.
Jeżeli brak jest umowy lub szczególnej regulacji należą się odsetki ustawowe. Kodeks cywilny reguluje również odsetki maksymalne. Jeżeli wysokość odsetek umówionych przekracza wysokość odsetek maksymalnych to należą się odsetki maksymalne. Jeżeli mamy obrót bezgotówkowy to mamy do czynienia z uznaniem rachunku wierzyciela. Dług pieniężny jest długiem oddawczym.
Należy pamiętać o zakazie anatocyzmu (art. 482 k.c.), z którego wynika, że dopiero od chwili wytoczenia powództwa można domagać się odsetek od odsetek. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący.
