Opłaty sądowe w podstawowym zakresie dzielą się na: opłatę stałą, stosunkową oraz podstawową. Obok tych opłat ustawa o kosztach w sprawach cywilnych przewiduje dodatkowo opłatę tymczasową – wnoszoną w wysokości ustalonej przez przewodniczącego w sprawach, w których na chwilę wszczęcia postępowania nie jest możliwym określenie wartości przedmiotu sporu. Konsekwentnie za uregulowaniem opłaty tymczasowej Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje także opłatę ostateczną, jako opłatę weryfikującą wysokość ustalonej wstępnie opłaty tymczasowej i ustalaną na etapie, w którym sąd jednoznacznie określa wysokość opłaty uprzednio uiszczonej jako tymczasowa.

Opłata stała jest pobierana w sprawach o prawa niemajątkowe co do zasady, a także w sprawach majątkowych, wyraźnie wskazanych przez przepisy ustawy. Opłata stała została ustalona w z góry określonej ustawowo wysokości, dla spraw w których jest przewidziana i zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wynosi nie mniej niż 30 złotych oraz nie więcej niż 5.000 zł i nie jest zależna od wartości przedmiotu sporu, ani przedmiotu zaskarżenia określonego w sprawie. Wysokość opłaty stałej w poszczególnych rodzajach spraw ustawodawca różnicuje jedynie biorąc pod uwagę zawiłość sprawy i ewentualną doniosłość sporu.

Opłatę stosunkową strona jest zobowiązana wnieść co do zasady w sprawach o prawa majątkowe (za wyjątkiem tych w których ustawa wyraźnie przewiduje opłatę stałą). O charakterze majątkowym sprawy decyduje przedmiot sporu, określany co do rodzaju oraz co do jego wartości przez powoda. Opłata stosunkowa wynosi 5 % wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, z zastrzeżeniem, iż nie może być mniejsza niż 30 zł i nie większa niż 100.000,00 zł. Nowelizacja ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wprowadzona ustawą z dnia 17 grudnia 2009 roku (Dz. U. z 2010 roku, Nr 7, poz. 44) zróżnicowała wysokość opłaty stosunkowej i ustaliła obok tej dotychczas istniejącej, dodatkowo opłatę stosunkową wnoszoną w sprawach o prawa majątkowe dochodzone w postępowaniu grupowym, ustalaną w kwocie stanowiącej równowartość 2 % wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia (przy czym również i ta opłata nie może być mniejsza niż 30 zł oraz nie może przekraczać 100.000,00 zł).

Opłata podstawowa, przewidziana w ustawie kosztach sądowych w sprawach cywilnych ma charakter uzupełniający względem wyżej wymienionych opłat. Opłatę podstawową pobiera się bowiem w sprawach, w których przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej. Ustawa określa ten rodzaj opłaty jako opłatę minimalną, ustalając jej wysokość na 30 zł. Opłata podstawowa została wyłączona od stosowania w postępowaniu wieczysto – księgowym oraz rejestrowym.

Strona jest zobowiązana do uiszczenia odpowiedniej opłaty jednocześnie przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie lub przed jego wniesieniem. Brak wniesienia opłaty wraz z pismem powoduje negatywne skutki formalno – procesowe, przewidziane przez przepisy postępowania cywilnego. Sąd stronę występującą bez profesjonalnego pełnomocnika wzywa o uzupełnienie brakującej opłaty w terminie tygodniowym, dopiero po bezskutecznym upływie tego terminu zwraca pismo stronie. Jeżeli pismo zostało wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika sąd zwraca pismo wniesione bez należnej opłaty, nie wzywając uprzednio strony do jej uzupełnienia. W takim wypadku jeżeli w terminie tygodniowym strona sama uzupełni opłatę, pismo wywołuje skutego od dnia jego wniesienia, w przeciwnym wypadku pismo jest traktowane, jako nie wniesione.