Stan faktyczny oraz stanowisko NSA
We wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej podatnik wskazał, że jest właścicielem nieruchomości, która w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego przeznaczona została pod budowę autostrady. W związku z powyższym nieruchomość, na mocy stosownych decyzji wojewody, została przejęta na własność skarbu państwa, a podatnik otrzymał z tego tytułu odszkodowanie. Podatnik zapytał, czy zobowiązany jest do naliczenia od wypłaconego odszkodowania podatku od towarów i usług. W jego ocenie w przypadku czynności wydania nieruchomości w zamian za odszkodowanie nie dochodzi w istocie do zawarcia umowy, bo strony takiego stosunku prawnego są pozbawione swobody co do samego przewłaszczenia nieruchomości, jak i co do kosztów takiego przewłaszczenia. W konsekwencji opisane czynności nie będą podlegały opodatkowaniu VAT.

Minister Finansów uznał stanowisko podatnika za nieprawidłowe. Wyjaśnił, że w przypadku wywłaszczenia nieruchomości na cele budowy drogi krajowej podatnik, jako dotychczasowy właściciel nieruchomości, występuje w roli podmiotu realizującego dostawę, o której mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1 u.p.t.u.¹, tj. przeniesienie z mocy prawa własności gruntu w zamian za odszkodowanie, gdzie odszkodowanie pełni funkcję wynagrodzenia za przeniesienie własności towarów, czyniąc dostawę odpłatną. Zdaniem organu w takim stanie faktycznym podatnik występuje jako podatnik VAT w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.p.t.u. a przedmiotowa czynność podlega opodatkowaniu.

WSA w Warszawie oraz NSA podzieliły stanowisko Ministra Finansów. NSA odwołał się do art. 7 ust. 1 pkt 1 u.p.t.u. stwierdzając, że zgodnie z tym przepisem dostawą towarów jest również przeniesienie z nakazu organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w imieniu takiego organu lub przeniesienie z mocy prawa towarów w zamian za odszkodowanie. W takim przypadku odszkodowanie spełnia rolę wynagrodzenia za przymusowe przeniesienie własności towarów. Dlatego jeśli wywłaszczenie następuje za odszkodowaniem, wówczas ma ono charakter odpłatnej dostawy towarów i spełniony zostaje warunek opodatkowania jej podatkiem od towarów i usług. Zdaniem Sądu w sytuacji, gdy podatnik co do zasady posiada status podatnika VAT w zakresie czynności dotyczących gospodarowania nieruchomościami, to również w odniesieniu do czynności wywłaszczenia posiadanych nieruchomości jest on podatnikiem VAT. NSA uznał również, że podstawą opodatkowania w takim przypadku jest kwota otrzymanego przez podatnika odszkodowania, przy czym jest to kwota brutto, która zawiera już w sobie kwotę należnego podatku.

Teza
Na podstawie uzasadnienia omawianego orzeczenia można sformułować następującą tezę:
„Wywłaszczenie nieruchomości za odszkodowaniem stanowi czynność opodatkowaną VAT. Podstawą opodatkowania jest w takim przypadku kwota odszkodowania pomniejszona o kwotę należnego podatku.”

Komentarz
W ostatnim okresie wzmożonych inwestycji budowlanych, szczególnie o charakterze publicznym, zagadnienie wywłaszczenia nieruchomości w kontekście opodatkowania tej czynności VAT wydaje się bardzo istotne. Wielu podatników może bowiem na własnej skórze doświadczyć konieczności wyzbycia się posiadanych nieruchomości na rzecz organów państwowych w zamian za ustalone przez te organy odszkodowanie.

W prezentowanym wyroku NSA potwierdził, iż w powyższej sytuacji czynność wywłaszczenia, a w praktyce przeniesienie własności nieruchomości na rzecz skarbu państwa, stanowi czynność opodatkowaną VAT, a właściciel nieruchomości występuje w ramach transakcji jako podatnik VAT. To oznacza natomiast, że czynność taka podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, przy czym – zgodnie ze stanowiskiem Sądu – podstawą opodatkowania jest kwota otrzymanego odszkodowania pomniejszona o kwotę podatku. Kwota odszkodowania jest zatem kwotą brutto zawierającą w sobie kwotę należnego podatku.

NSA potwierdził poglądy wcześniej prezentowane w orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych. Podobnie orzekł bowiem m.in. WSA w Warszawie w wyroku z dnia 9 listopada 2010 roku, sygn. akt III SA/Wa 795/10.
Należy podkreślić, iż z punktu widzenia podatników niezwykle istotne są wywody Sądu odnoszące się do sposobu ustalania podstawy opodatkowania czynności wywłaszczenia. Skoro bowiem podstawą opodatkowania jest w takiej sytuacji kwota odszkodowania pomniejszona o kwotę należnego podatku (odszkodowanie jest w kwocie brutto), to w toku procedury wywłaszczenia podatnicy powinni dołożyć wszelkich starań, aby przyznane im odszkodowanie uwzględniało również kwotę należnego podatku. W przeciwnym razie może się bowiem okazać, że realnie otrzymana kwota odszkodowania (po odliczeniu VAT należnego) nie będzie odpowiadała wartości wywłaszczonej nieruchomości.

1) Ustawa z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.)