Stan faktyczny oraz stanowisko WSA
We wniosku o wydanie interpretacji podatnik wskazał, że jest właścicielem nieruchomości, którymi gospodaruje. Z uwagi na fakt, że ilość posiadanych gruntów jest znaczna, ujawniane są przypadki ich zajęcia bez tytułu prawnego. Jeżeli korzystający złoży oświadczenie, w którym potwierdzi okres zajęcia nieruchomości, podatnik obciąża go jednorazową należnością za korzystanie z nieruchomości bez tytułu prawnego, za okres od dnia jej faktycznego zajęcia do dnia, w którym podatnik dowiedział się o zajęciu. W tym stanie faktycznym zadano pytanie, czy korzystanie z gruntów przez osobę, która zajęła te grunty bez tytułu prawnego, od chwili ich zajęcia do momentu dowiedzenia się o tym fakcie przez podatnika, stanowi usługę opodatkowaną VAT. W ocenie podatnika zdarzenie takie nie może być uznane za usługę. Świadczenie usługi musi odbywać się bowiem w ramach stosunku prawnego, z którego wynika zobowiązanie dłużnika do świadczenia na rzecz wierzyciela i prawo wierzyciela do domagania się wykonania świadczenia przez dłużnika. W sytuacji, kiedy podatnik nie miał wiedzy o fakcie zajęcia gruntu nie można mówić o świadczeniu przez niego usługi, gdyż brak było woli, aby taką usługę świadczyć.

Minister Finansów uznał stanowisko podatnika za prawidłowe w sytuacji, gdy podatnik zmierza do odzyskania zajętej nieruchomości oraz za nieprawidłowe w sytuacji, gdy podatnik zmierza do uregulowania stanu prawnego związanego z bezumownym zajmowaniem nieruchomości. Stwierdził, że w sytuacji, gdy osoba trzecia korzysta z nieruchomości bez wiedzy i zgody właściciela, między właścicielem i korzystającym nie istnieje żaden (jawny bądź dorozumiany) stosunek prawny. W takiej sytuacji nie wystąpi zdarzenie (odpłatna usługa) podlegające opodatkowaniu VAT. Wypłacone odszkodowanie nie stanowi wynagrodzenia za wykonaną usługę, lecz rekompensatę za pozbawienie właściciela prawa do dysponowania nieruchomością. Zdaniem organu inaczej trzeba natomiast oceniać sytuację, kiedy użytkownik korzysta z nieruchomości za zgodą właściciela (nawet dorozumianą/milczącą), płacąc określone kwoty z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości. W takim przypadku, według organu, wystąpi usługa opodatkowana VAT.

WSA we Wrocławiu uchylił zaskarżoną interpretację. Wyjaśnił, że w sytuacji, gdy osoba trzecia korzysta z nieruchomości bez wiedzy i zgody jej właściciela, zasadne jest przyjęcie, że pomiędzy właścicielem nieruchomości i korzystającym bezumownie z tej nieruchomości nie istnieje żaden jawny lub dorozumiany stosunek umowny, w ramach którego spełnione są świadczenia wzajemne. Odszkodowanie wypłacone w takich okolicznościach nie jest płatnością za świadczenie usługi, lecz rekompensatą za pozbawienie właściciela prawa do swobodnego dysponowania nieruchomością i wynikłe z tego tytułu szkody. O wynagrodzeniu za korzystanie z majątku podatnika będzie można mówić dopiero wtedy, gdy świadomie przekaże on swój majątek we władanie podmiotu, który dotychczas władał nim nielegalnie, generując od tego momentu czynność podlegającą opodatkowaniu VAT. W powyższym kontekście działania podatnika, zmierzające do uregulowania ujawnionej sytuacji, w której należące do niego mienie było wykorzystywane bez jego zgody, nie stanowią – wbrew stanowisku organu podatkowego – sytuacji, w której generowana jest czynność (odpłatna usługa) podlegająca opodatkowaniu VAT. Zdaniem Sądu fundamentalne znaczenie ma także fakt, że podatnik do dnia dowiedzenia się o zajęciu należącego do niego mienia nie posiadał wiedzy o tym, że grunt jest wykorzystywany bezumownie (bezprawnie). W ocenie Sądu, nie jest możliwe świadome wykonywanie usługi tolerowania czynności lub sytuacji z mocą wsteczną, w przypadku, gdy świadczący nie wie, że taką usługę wykonuje. Podatnik nie mając świadomości bezprawnego zajęcia gruntu nie mógł tego zajęcia akceptować.

Teza
Na podstawie uzasadnienia omawianego orzeczenia można sformułować następującą tezę:
„W sytuacji, gdy osoba trzecia korzysta z nieruchomości bez wiedzy i zgody jej właściciela, zasadne jest przyjęcie, że pomiędzy właścicielem nieruchomości i korzystającym bezumownie z tej nieruchomości nie istnieje żaden jawny lub dorozumiany stosunek umowny, w ramach którego spełnione są świadczenia wzajemne. Odszkodowanie wypłacone w takich okolicznościach nie jest płatnością za świadczenie usługi, lecz rekompensatą za pozbawienie właściciela prawa do swobodnego dysponowania nieruchomością i wynikłe z tego tytułu szkody.”

Komentarz
W prezentowanym wyroku WSA we Wrocławiu w sposób korzystny dla podatników rozstrzygnął zagadnienie ewentualnego opodatkowania VAT świadczeń otrzymywanych przez podatników z tytułu bezumownego korzystania z ich nieruchomości przez podmioty trzecie. Zdaniem Sądu tego typu świadczenia, pełniące de facto funkcję odszkodowawczą, nie podlegają zwiększeniu o VAT, gdyż nie są związane z usługą w rozumieniu przepisów u.p.t.u.

Znaczenie omawianego wyroku jest tym istotniejsze, gdy weźmie się pod uwagę fakt, iż wcześniejsze orzecznictwo sądowe w sposób niejednoznaczny wypowiadało się w przedmiotowej kwestii. Przykładowo, w wyroku z dnia 9 lutego 2012 roku, sygn. akt I SA/Kr 2128/11 WSA w Krakowie uznał, że o tym, czy bezumowne korzystanie z nieruchomości podlega opodatkowaniu VAT, decyduje istnienie zgody na użytkowanie przez np. nierzetelnego posiadacza, bądź czynienie jakichkolwiek kroków przez uprawniony podmiot celem odzyskania tejże nieruchomości, w przypadku braku takiej zgody. W wyroku tym Sąd zasadniczo podzielił zatem stanowisko zajęte przez Ministra Finansów w omawianej sprawie, który zakres opodatkowania uzależniał od rodzaju działań podejmowanych przez podatnika – właściciela rzeczy po powzięciu informacji o jej bezumownym wykorzystywaniu.

Prezentowany wyrok umożliwia podatnikom wyłączenie spod opodatkowania świadczeń otrzymywanych w związku z bezumownym korzystaniem z rzeczy, niezależnie od rodzaju działań podejmowanych przez podatnika w celu odzyskania rzeczy lub usankcjonowania istniejącego stanu prawnego (np. zawarcia stosownej umowy najmu). Należy mieć nadzieję, że takie stanowisko zostanie podtrzymane również w przyszłym orzecznictwie.