Instrumenty finansowe. Wycena na dzień bilansowy

Możliwość stosowania uproszczeń w  tym zakresie ustawa dopuszcza się wyłącznie w przypadku:
– małych jednostek, tzn. podmiotów, które na podstawie art. 50 ustawy w roku obrotowym, za który sporządza sprawozdanie finansowe oraz w roku poprzedzającym ten rok obrotowy nie osiągnęła dwóch z następujących trzech wielkości:

a) średnioroczne zatrudnienie w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło nie więcej niż 50 osób,
b) suma aktywów bilansu na koniec roku obrotowego w walucie polskiej nie przekroczyła równowartości 2.000.000 euro,
c) przychody netto ze sprzedaży produktów i towarów oraz operacji finansowych w walucie polskiej nie przekroczyły równowartości 4.000.000 euro, oraz

– podmioty, które na podstawie art. 64 ustawy nie podlegają obligatoryjnie badaniu sprawozdania finansowego.
W pierwszym z wymienionych przypadków jednostka może wprowadzić uproszczenia polegające na sporządzeniu sprawozdania finansowego w formie uproszczonej, wykazując w nim wyłącznie informacje w zakresie ustalonym w załączniku nr 1 ustawy literami i cyframi rzymskimi. Informację dodatkową sporządza się w odpowiednio uproszczonej formie (ustawa nie podaje w takim przypadku zakresu informacji ograniczając ją wyłącznie do kwestii istotnych, pomocnych w ocenie sytuacji finansowej i majątkowej jednostki).

Drugi przypadek wprowadza uproszczenia w zakresie wyceny oraz ujawnień w ramach:
– brak konieczności prezentacji umów, które spełniały by definicję leasingu finansowego w rozumieniu art. 3 ust. 4 ustawy w księgach rachunkowych jednostki. Ustawa dopuszcza w takim przypadku stosowanie rozwiązań podatkowych w tym zakresie,
– brak konieczności kalkulacji oraz ujmowania w sprawozdaniu finansowym wpływu podatku odroczonego,
– możliwość stosowania stawek podatkowych przy ustalaniu odpisów amortyzacyjnych rzeczowych składników majątku. Powyższe oznacza, iż ustawa dopuszcza brak konieczności stosowania stawek amortyzacyjnych określonych zgodnie z ekonomicznym okresem ich używania,
– brak konieczności wyłączania z kosztu wytworzenia wyrobu gotowego kosztów pośrednich stałych niezależnie od poziomu wykorzystania zdolności produkcyjnych,
– możliwość wyceny i ujawnień instrumentów finansowych stosownie do postanowień regulacji ustawy, z uwzględnieniem regulacji par. 2 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (Dz. U. z 2001 r. nr 149, poz. 1674 z poźn. zmianami) (dalej: RMF).
Pamiętać jednak należy, że wymienione uproszczenia w zakresie wyceny oraz ujawnień zidentyfikowanych przez jednostkę składników aktywów oraz zobowiązań, przyjęte w ramach zasad (polityki) rachunkowości, mogą być stosowanie wyłącznie wówczas, gdy nie wywiera to istotnie ujemnego wpływu na realizację obowiązku określonego w art. 4 ust. 1 ustawy. Zgodnie ze wspomnianym przepisem jednostki obowiązane są stosować przyjęte zasady (politykę) rachunkowości, rzetelnie i jasno przedstawiając sytuację majątkową i finansową oraz wynik finansowy.
Stosowanie uproszczeń, bez uwzględnienia, kluczowej dla rachunkowości zasady może wpływać negatywnie na, określony powyżej, podstawowy cel rachunkowości. W przypadku takim pomimo faktu, iż literalnie z treści ustawy wynika prawo do stosowania zwolnień, w ocenie autora zwolnienia takiego stosować się nie powinno.
Instrumenty finansowe
Zasady wyceny instrumentów finansowych w podziale na długo oraz krótkoterminowe przedstawia poniższa tabela opracowana na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy.
Tabela nr 1. „Zasady wyceny instrumentów finansowych zgodnie z ustawą”
Pozycja bilansu Krótkoterminowe Długoterminowe
Inwestycje  – według ceny (wartości) rynkowej, albo
– według ceny nabycia lub ceny (wartości) rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa, albo
– według skorygowanej ceny nabycia – jeżeli dla danego składnika aktywów został określony termin wymagalności,
– a dla inwestycji, dla których nie istnieje aktywny rynek, w inny sposób określona wartość godziwa
 – według ceny nabycia pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości, lub
– według wartości godziwej, albo
– skorygowanej ceny nabycia – jeżeli dla danego składnika aktywów został określony termin wymagalności;
wartość w cenie nabycia można przeszacować do wartości w cenie rynkowej, a różnicę z przeszacowania rozliczyć zgodnie z art. 35 ust. 4 (kapitał z aktualizacji)
Należności
i pożyczki udzielone
– zaliczone do aktywów finansowych, mogą być wyceniane według skorygowanej ceny nabycia,
– jeżeli jednostka przeznacza je do sprzedaży w okresie do 3 miesięcy, to według wartości rynkowej lub inaczej określonej wartości godziwej
Zobowiązania finansowe – mogą być wyceniane według skorygowanej ceny nabycia,
– jeżeli jednostka przeznacza je do sprzedaży w okresie do 3 miesięcy, to według wartości rynkowej lub inaczej określonej wartości godziwej
Wycenę posiadanych przez jednostkę instrumentów, zgodnie z podziałem określonym w tabeli powyżej, stosują wyłącznie te jednostki, które nie podlegają obligatoryjnemu badaniu sprawozdania finansowego. Podmioty te bowiem zobligowane są do stosowania regulacji rozporządzenia ministra finansów.
Zasady wyceny instrumentów finansowych w świetle ustawy o rachunkowości dopuszczają do wielu możliwych wyborów w zakresie ich wyceny. Ponadto ustawa pozwala w zasadzie na dowolną reklasyfikację instrumentów zgodnie z bieżącym celem wynikowym jednostki, a nie celem biznesowym ich ujęcia. Możliwość wyboru, pomiędzy kilkoma możliwymi metodami wyceny zawsze bowiem będzie skutkował przyjmowaniem rozwiązań wygodnych i korzystnych z punktu widzenia wpływu na wynik finansowy. Oznacza to, iż stosowanie rozwiązań wynikających wprost z ustawy skutkować może zarówno błędną lub co najmniej niezgodną ze stanem faktycznym identyfikacją składnika będącego w swojej istocie instrumentem finansowym, jak również wyceną, prezentacją oraz brakiem ujawnień wymaganych dla prawidłowej oceny posiadanego przez podmiot składnika aktywów bądź zobowiązań będących w istocie instrumentem finansowym.
[page_break]
Instrumenty finansowe – rozporządzenie
W związku z powyższymi mankamentami ustawy tj. dowolnością w wyborze metod wyceny, brakiem ograniczeń w zakresie reklasyfikacji, jak również zdawkowy zakres informacji wymaganych do ujawnienia w informacji dodatkowej podmioty podlegające obligatoryjnie badaniu sprawozdania finansowego mają obowiązek stosowania, w zakresie instrumentów finansowych, postanowień regulacji rozporządzenia ministra finansów w sprawie zasad wyceny i ujawniania instrumentów finansowych.
Rozporządzenie określa szczegółowe zasady uznawania, metody wyceny, zakres ujawniania i sposób prezentacji instrumentów finansowych, z wyłączeniem:

1) instrumentów kapitałowych wyemitowanych lub wystawionych przez jednostkę, w tym udziałów, opcji na akcje własne, praw poboru lub warrantów, praw do akcji i innych instrumentów finansowych, które zgodnie z ustawą jednostka zalicza do kapitału własnego,
2) udziałów w jednostkach podporządkowanych,
3) praw i zobowiązań wynikających z umów ubezpieczeniowych w rozumieniu ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124, poz. 1151),
4) praw i zobowiązań wynikających z umów, o których mowa w art. 3 ust. 4 ustawy,
5) umów, z których wynika obowiązek dokonania płatności zależnych od warunków klimatycznych, geologicznych lub innych czynników naturalnych.

W przypadku większości jednostek identyfikacja pojęcia instrumenty finansowe przez osoby odpowiedzialne za rachunkowość ogranicza się do takich pojęć jak instrumenty pochodne (np. forward, futures, opcja), kredyt, pożyczka. Tymczasem pojęcie instrumentu finansowego ma bardzo szeroki charakter, którego nie można ująć w ramach niniejszego artykułu z uwagi na jego obszerność.
W świetle rozporządzenia definicja instrumentu finansowego tożsama jest z definicją wynikającą z art, 3 ust. 1 pkt 23 ustawy. Zgodnie z nią za instrument finansowy uważa się taki kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej ze stron pod warunkiem, że z kontraktu zawartego między dwiema lub więcej stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań wynikających z kontraktu ma charakter bezwarunkowy albo warunkowy.

Powyższe oznacza, iż instrumentem finansowym jest wszystko co generuje powstanie:
– aktywu finansowego,
– zobowiązania finansowego,
– instrumentu kapitałowego.
Analizując pojęcie aktywu finansowego oraz zobowiązania finansowego bądź instrumentu kapitałowego, można dojść do wniosku, iż za instrument finansowy można uznać każdy składnik aktywów bądź pasywów, który wymaga w przyszłości dla jego rozliczenia wykorzystania środków pieniężnych lub wydania instrumentów kapitałowych. Za instrument kapitałowy uważa się kontrakt, z którego wynika prawo do majątku jednostki, pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wszystkich wierzycieli, a także zobowiązanie się jednostki do wyemitowania lub dostarczenia własnych instrumentów kapitałowych, a w szczególności udziały, opcje na akcje własne lub warranty.
Wspólną dla wszystkich aktywów finansowych, niezależnie od kategorii, jest wycena w wartości godziwej na dzień początkowego ujęcia w księgach rachunkowych. Wartość ta odpowiada odpowiednio cenie nabycia lub przekazanym w zamian składnikom majątkowym.
Rozporządzenie nakłada na jednostki posiadające w swoich aktywach składniki majątku zaliczone do aktywów finansowych (np. akcje, udziały, pożyczki, należności itd.) obowiązek klasyfikacji (przydzielenia) w dniu ich nabycia lub powstania do jednej z wymienionej w rozporządzeniu kategorii.
Zgodnie z rozporządzeniem, wycena instrumentów finansowych na dzień bilansowy uzależniona jest wyłącznie, od przyjętej w dacie początkowego ujęcia instrumentu jego klasyfikacja oraz kategoryzacja do właściwej grupy.
Tabela nr 2. „Zasady wyceny instrumentów finansowych zgodnie z rozporządzeniem”
Nazwa kategorii Charakterystyka Metoda wyceny Możliwość przeklasyfikowania
aktywa finansowe przeznaczone do obrotu – aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z krótkoterminowych zmian cen oraz wahań innych czynników rynkowych albo krótkiego czasu trwania nabytego instrumentu,
– inne aktywa finansowe, bez względu na zamiary, jakimi kierowano się przy zawieraniu kontraktu, jeżeli stanowią one składnik portfela podobnych aktywów finansowych, co do którego jest duże  prawdopodobieństwo realizacji w krótkim terminie zakładanych korzyści ekonomicznych,
– pochodne instrumenty finansowe, z wyjątkiem przypadku, gdy jednostka uznaje zawarte kontrakty za instrumenty zabezpieczające.
Wartość godziwa Ograniczona
– możliwość reklasyfikacji wyłącznie w przypadkach określonych w par. 5 ust. 3-5 RMF
pożyczki udzielone i należności własne – niezależnie od terminu ich wymagalności (zapłaty), aktywa finansowe powstałe na skutek wydania bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środków pieniężnych
– obligacje i inne dłużne instrumenty finansowe nabyte w zamian za wydane bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środki pieniężne, jeżeli z zawartego kontraktu jednoznacznie wynika, że zbywający nie utracił kontroli nad wydanymi instrumentami finansowymi
Skorygowana cena nabycia Brak możliwości
aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności – niezakwalifikowane do pożyczek udzielonych i należności własnych aktywa finansowe, dla których zawarte kontrakty ustalają termin wymagalności spłaty wartości nominalnej oraz określają prawo do otrzymania w ustalonych terminach korzyści ekonomicznych
– nabyte dłużne instrumenty finansowe z opcją sprzedaży (put) lub opcją kupna (call), które odpowiednio dają stronom kontraktu prawo wykupu instrumentu przed upływem terminu wymagalności, pod warunkiem że jednostka – pomimo posiadania opcji sprzedaży – zamierza i może utrzymać instrument do terminu wymagalności, a w przypadku opcji kupna związanej z instrumentem kwoty otrzymane od emitenta we wcześniejszym terminie nie będą istotnie odbiegały od wartości tego instrumentu wynikającej z ksiąg rachunkowych
Skorygowana cena nabycia Brak możliwości
W przypadku złamania zakazu konieczność reklasyfikacji całej kategorii do grupy utrzymywanej do sprzedaży i wyceny w wartości godziwej
aktywa finansowe dostępne do sprzedaży – pozostałe aktywa finansowe niezaklasyfikowane do grup powyżej Wartość godziwa, a w przypadku braku możliwości ustalenia cena nabycia Brak możliwości
RMF nie przewiduje możliwości reklasyfikowania

Opracowanie własne na podstawie RMF

[page_break]
Powyżej przedstawiona tabela określa kategorie, metodologię wyceny bilansowej, jak również ewentualne możliwości w zakresie reklasyfikacji. Z jej treści jasno wynika, że decyzja o pierwotnej klasyfikacji jest kluczowa z punktu widzenia wyceny zidentyfikowanej pozycji aktywów finansowych w sprawozdaniu finansowym. Można bowiem przyjąć, że reklasyfikacja jest w zasadzie niedopuszczalna, a ewentualne odstępstwa od pierwotnie przyjętych założeń wiążą się z realizacją dodatkowych, restrykcyjnych postanowień rozporządzenia.
Ponadto, w przeciwieństwie do regulacji ustawy, zasady wyceny są jasno określone, nie dając w zasadzie wyboru w zakresie przyjętej metody wyceny. Rozporządzenie określa bowiem, jak wskazywano powyżej, iż metoda wyceny zależy i jest ściśle skorelowana z kategorią aktywu. Przykładowo nie jest możliwa wycena aktywów przeznaczonych do obrotu inaczej niż w wartości godziwej.
Wszelkie aktywa finansowe, posiadające ustalony w umowie termin płatności strumieni pieniężnych, jak na przykład pożyczki, obligacje, bony skarbowe, należności zaklasyfikowanych do kategorii aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności lub należności własne i pożyczki udzielone wycenia się wyłącznie w skorygowanej cenie nabycia.
Podobnie jak w przypadku postanowień ustawy, skutki wyceny aktywów finansowych na dzień bilansowy, odnosi się w wynik finansowy okresu. Odstępstwem od powyższej zasady jest wycena aktywów dostępnych do sprzedaży, która na podstawie par. 21 RMF, zgodnie z przyjętą przez jednostkę polityką rachunkowości, mogą być zaliczana bądź do wyniku finansowego okresu bądź kapitału z aktualizacji wyceny. Zakładając więc, że typowym przykładem aktywów zaliczanych do tej grupy są udziały i akcje nie przeznaczone do obrotu, jest to istotna różnica w stosunku do regulacji ustawy o rachunkowości.
Zobowiązania finansowe, zgodnie z rozrządzeniem, klasyfikuje się jako zobowiązania finansowe przeznaczone od obrotu lub zobowiązania finansowe inne. Zobowiązania finansowe przeznaczone od obrotu wycenia się w wartości godziwej, natomiast pozostałe (zwykle posiadające określone terminy przepływów strumieni pieniężnych) wycenia się w skorygowanej cenie nabycia (np. kredyty, pożyczki, należności).
Instrumenty finansowe – informacja dodatkowa
Treść ustawy o rachunkowości, a w szczególności załącznika nr 1, nie przewiduje żadnych dodatkowych wytycznych, które wymagane byłyby do ujęcia w związku z wyceną, prezentacją oraz klasyfikacją instrumentów finansowych.
Regulacje ustawy wymagają jedynie, by w informacji dodatkowej, zaprezentowano informacje w zakresie zmian wartości grup rodzajowych środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych oraz inwestycji długoterminowych, prezentując stan tych aktywów na początek roku obrotowego, zwiększenia i zmniejszenia z tytułu: aktualizacji wartości, nabycia, przemieszczenia wewnętrznego oraz stan końcowy, a dla majątku amortyzowanego – podobne przedstawienie stanów i tytułów zmian dotychczasowej amortyzacji lub umorzenia (par. 1 załącznika nr 1). Z punktu widzenia czytelnika sprawozdania finansowego zakres informacyjny jest więc bardzo ograniczony.
Odmienne, szczegółowe podejście prezentuje treść rozporządzenia. Oznacza to, iż jednostki posiadające zidentyfikowane składniki aktywów i zobowiązań finansowych oraz instrumentów kapitałowych zobligowane są ujawnienia w informacji dodatkowej szczegółowych informacji o tych elementach.

W dodatkowych informacjach i objaśnieniach zamieszcza się, między innymi, dla wszystkich grup aktywów finansowych wykazanych w bilansie w aktywach trwałych i obrotowych oraz dla wszystkich zobowiązań finansowych wykazanych w bilansie jako długoterminowe i krótkoterminowe, w podziale co najmniej według kategorii określonych w § 5 ust. 1 (tabela):

1) podstawową charakterystykę, ilość i wartość instrumentów finansowych, w tym opis istotnych warunków i terminów, które mogą wpływać na wielkość, rozkład w czasie oraz pewność przyszłych przepływów pieniężnych,
2) opis metod i istotnych założeń przyjętych do ustalania wartości godziwej aktywów i zobowiązań finansowych wycenianych w takiej wartości,
3) opis sposobu ujmowania skutków przeszacowania aktywów zaliczonych do kategorii dostępnych do sprzedaży, to jest, czy jednostka odnosi je do przychodów lub kosztów finansowych, czy też do kapitału (funduszu) z aktualizacji wyceny,
4) wartość wykazanych w bilansie instrumentów finansowych wycenianych w wartości godziwej, jak również odpowiednio skutki przeszacowania odniesione na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny w okresie sprawozdawczym lub zaliczone do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego,
5) tabelę zmian w kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny w zakresie instrumentów finansowych, obejmującą stan kapitału na początek i na koniec okresu sprawozdawczego oraz jego zwiększenia i zmniejszenia, z uwzględnieniem tytułów zmian,
6) objaśnienie do każdej kategorii aktywów finansowych, wyróżnionych zgodnie z § 5 ust. 1, przyjętych zasad wprowadzania do ksiąg rachunkowych nabytych instrumentów finansowych, o których mowa w § 4 ust. 3,
7) określenie ryzyka zmiany stopy procentowej, a w szczególności informację o wcześniej przypadającym terminie wykupu lub wynikającym z umowy terminie przeszacowania wartości instrumentów finansowych, a także o efektywnej stopie procentowej, jeżeli jej ustalenie jest zasadne,
8) określenie ryzyka kredytowego, a w szczególności informację o oszacowanej maksymalnej kwocie straty, na jaką jednostka jest narażona, bez uwzględnienia wartości godziwej jakichkolwiek przyjętych lub poczynionych zabezpieczeń, w przypadku gdyby wierzyciel nie wywiązał się ze świadczenia, z podaniem informacji o koncentracji tego ryzyka.

Ponadto wymagane jest na przykład by w przypadku gdy wartość godziwa aktywów finansowych zaliczonych do kategorii przeznaczonych do obrotu lub dostępnych do sprzedaży nie może być wiarygodnie zmierzona i dlatego wycenia się je w skorygowanej cenie nabycia, to w dodatkowych informacjach i objaśnieniach podaje się również ich wartość wykazaną w bilansie oraz przyczyny, dla których nie można wiarygodnie ustalić wartości godziwej tych aktywów, a także, o ile to możliwe, określa się granice przedziału, w którym wartość godziwa tych instrumentów może się zawierać.
Szczegółowy zakres ujawnień wymaganych treścią rozporządzenia ujęty jest odpowiednio w par. 40 oraz 41.

Instrumenty finansowe – podsumowanie
Treść artykułu nie wyczerpuje zagadnienia wyceny instrumentów finansowych na dzień bilansowy. Całkowicie pominięto bowiem w nim zagadnienie rachunkowości zabezpieczeń, instrumentów wbudowanych oraz złożonych, jak również instrumentów kapitałowych.
Celem artykułu, w głównej mierze było zwrócenie świadomych czytelników, uwagi na podstawy prawne wyceny oraz ujawnień w zakresie instrumentów finansowych, a zwłaszcza rozbieżności pomiędzy ustawą a rozporządzeniem. Przyjęcie rozwiązań, uproszczonych rozwiązań, wynikających z ustawy może wpływać negatywnie, na zasadę rzetelnego i wiernego obrazu.
Pamiętać należy, iż jednostki podlegające obligatoryjnie badaniu mają obowiązek stosować w tym zakresie wyłącznie postanowienia rozporządzenia niezależnie od formy prawnej, jak również przedmiotu działalności.
Jak wskazano powyżej, rozporządzenie nakłada na jednostki cały szereg wymogów, zarówno w zakresie klasyfikacji, wyceny, ale również ujawnień, które wskazywać mają na świadomość decyzji kierownictwa jednostki w zakresie tak wrażliwych elementów jak właśnie instrumenty finansowe.
Należy zwrócić uwagę, że wymóg podziału na kategorie dotyczy wyłącznie ujawnień w informacji dodatkowej oraz skutków mających swoje konsekwencje w przyjętej metodologii wyceny poszczególnych składników aktywów oraz pasywów jednostki. Wymagany przepisami ustawy podział instrumentów finansowych w podziale na długoterminowe oraz krótkoterminowe jest wciąż obowiązujący.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *