Stan faktyczny oraz stanowisko WSA
We wniosku o udzielenie interpretacji indywidualnej podatnik wskazał, że nabył od gminy nieruchomość w celu realizacji czynszowego budownictwa społecznego. Od ceny sprzedaży gmina udzieliła mu 95% bonifikaty. W umowie ustalono jednakże, iż równowartość udzielonej bonifikaty podlegać będzie zwrotowi jeżeli podatnik przez upływem 10 lat zbędzie działkę lub wykorzysta ją na inny cel. Następnie Sąd Rejonowy na wniosek podatnika ustanowił na przedmiotowej działce hipotekę kaucyjną na rzecz banku tytułem zabezpieczenia kredytu na budowę budynków mieszkalnych wielorodzinnych na innej nieruchomości. W związku z wykorzystaniem działki na inne cele niż uzasadniające udzielenie bonifikaty gmina wezwała podatnika do zwrotu bonifikaty. W wyniku negocjacji ustalono, iż podatnik sprzeda nieruchomość i wypłaci gminie odszkodowanie za nie osiągnięcie celu pierwotnej umowy. Podatnik zapytał, czy w świetle art. 15 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p.¹ odszkodowanie dla gminy będzie dla niego kosztem uzyskania przychodu. W ocenie podatnika odpowiedź na to pytanie jest twierdząca. Wydatek taki nie mieści się bowiem w żadnej kategorii wyłączeń, o których mowa w art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. i jest wprost powiązany z uzyskanym przychodem ze sprzedaży nieruchomości.

Minister Finansów uznał stanowisko podatnika za nieprawidłowe. Wskazał, że nieosiągnięcie celu umowy sprzedaży z przyczyn leżących po stronie podatnika powoduje, że związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy wydatkiem a przychodem w ogóle nie wystąpi. Sprzedaż nieruchomości nie przesądza jeszcze, iż jest to działanie w celu osiągnięcia przychodów. Podatnik prowadząc działalność gospodarczą powinien postępować racjonalnie i zmierzać do osiągnięcia przychodu. Natomiast na podstawie opisanego stanu faktycznego nie można stwierdzić, że działanie podatnika będzie miało właśnie taki charakter.

WSA w Poznaniu podzielił stanowisko organu. Zdaniem Sądu nie każdy wydatek poniesiony przez podatnika w związku z prowadzoną działalnością podlega odliczeniu od podstawy opodatkowania, lecz tylko wydatek, który pozostaje w takim związku przyczynowo – skutkowym, że poniesienie go ma lub może mieć wpływ na powstanie lub zwiększenie przychodów. Wydatek w postaci odszkodowania za niezrealizowanie celu umowy nie został wymieniony w katalogu wydatków wyłączonych z kosztów uzyskania przychodów. W szczególności nie został on wymieniony w art. 16 ust. 1 pkt 22 u.p.d.o.p. W ocenie Sądu uzasadnienie wniosku o wydanie interpretacji nie wskazuje jednak, w jaki sposób zapłata niższego odszkodowania w stosunku do wcześniejszych roszczeń gminy miałaby prowadzić do osiągnięcia przychodów lub zabezpieczenia ich źródła. Jednocześnie samo działanie polegające na ograniczeniu uszczuplenia majątku podatnika nie stanowi jeszcze wystarczającej podstawy do uznania, iż mamy do czynienia z zabezpieczeniem źródła przychodów.

Teza
Z uzasadnienia omawianego wyroku wyprowadzić można następującą tezę:
„Kosztem uzyskania przychodów jest jedynie wydatek, który pozostaje w takim związku przyczynowo – skutkowym, że poniesienie go ma lub może mieć wpływ na powstanie lub zwiększenie przychodów. Samo działanie polegające na ograniczeniu uszczuplenia majątku podatnika nie stanowi jeszcze wystarczającej podstawy do uznania, iż mamy do czynienia z zabezpieczeniem źródła przychodów.”

Komentarz
Z prezentowanego wyroku WSA w Poznaniu można wyprowadzić dwojakiego rodzaju wnioski. Są one o tyle istotne, iż stanowisko wyrażone w niniejszej sprawie przez Ministra Finansów w kwestii możliwości zaliczenia do kosztów wypłaconych odszkodowań jest bardzo często powielane przez organy podatkowe.

Po pierwsze, lektura uzasadnienia omawianego wyroku w sposób dobitny potwierdza, jak istotne jest prawidłowe skonstruowanie przez podatnika wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej oraz wyczerpujące przedstawienie stanu faktycznego sprawy oraz własnego stanowiska. Należy bowiem zauważyć, iż jedną z podstaw omawianego orzeczenia było właśnie to, iż podatnik nie przedstawił racjonalnej argumentacji przemawiającej za tym, iż wypłata odszkodowania wykazuje związek z osiągnięciem przychodu lub zabezpieczeniem źródła przychodu. W tym zakresie natomiast ani organy podatkowe ani też Sąd nie są uprawnione do tego, aby istnienie takiego związku domniemywać.

Po drugie, prezentowane orzeczenie, pomimo tego, iż w tym konkretnym stanie sprawy jest niekorzystne dla podatnika, tak naprawdę nie wyklucza możliwości uznania odszkodowania wypłaconego za nieosiągnięcie celu umowy za koszt uzyskania przychodów. W tej kwestii Sąd wyraźnie stwierdził bowiem, iż ograniczenie uszczuplenia majątku podatnika nie stanowi wystarczającej podstawy do uznania, iż jest to działanie w celu zachowania źródła przychodów. Należy zatem założyć, iż stanowisko Sądu mogłoby być odmienne, gdyby podatnik w swojej argumentacji uzasadnił, dlaczego jego działanie ma taki właśnie cel. Przykładowo, jeżeli wypłata odszkodowania w wysokości pierwotnie żądanej przez kontrahenta wiązałaby się z koniecznością sprzedaży przez podatnika środków trwałych wykorzystywanych w jego przedsiębiorstwie, to wypłata tego odszkodowania w kwocie mniejszej – nie skutkującej koniecznością sprzedaży tych środków trwałych – mogłaby zostać uznana za działanie w celu zabezpieczenia źródła przychodów. Tym bardziej, iż podobne poglądy były już wcześniej wyrażane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, szczególnie w odniesieniu do wypłacanych kar umownych (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 stycznia 2010 roku, sygn. akt III SA/Wa 1265/09).

1) Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2000 roku Nr 54, poz. 654 ze zm.)