Praktycznym przykładem omawianego zagadnienia może być dokonanie płatności między dwoma kontrahentami na podstawie umowy, która z powodu uchybień formalnych zostaje następnie uznana za nieważną. Ponieważ jedna strona takiej umowy uzyskała określone przysporzenie, a druga poniosła faktyczny wydatek, powstaje pytanie, czy skutki podatkowe już zaistniałe powinny być w takiej sytuacji uchylone. W szczególności, czy przychód powstały w wyniku umowy nieważnej, podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym i odpowiednio, czy wydatki poniesione w wykonaniu takiej umowy mogą być kosztem podatkowym?
O ile uznanie, że nieważność umowy wywiera również skutki podatkowe, nie niesie większego ryzyka dla podatnika, który opodatkował osiągnięty na podstawie nieważnej umowy przychód (gdyż skutkowałoby to jedynie możliwością żądania przez niego stwierdzenia nadpłaty). Jednakże o ile trudno sobie wyobrazić, by fiskus kwestionował ważność danej umowy i dążył do obniżenia przychodów i w konsekwencji podatku), o tyle omawiana kwestia może być szczególnie istotna w przypadku poniesienia przez jedną ze stron nieważnej umowy wydatków, które co do zasady spełniają przesłanki dla uznania ich za koszt podatkowy.
Zarówno ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: updof) jak i ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (dalej: updop) zgodnie przewidują, iż nie mają one zastosowania do „przychodów wynikających z czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznie umowy” (podobną regulację zawiera również ustawa z 11 marca 2001 r. o podatku od towarów i usług). Sformułowanie takie nasuwa wątpliwości, czy obejmuje ono swym zakresem jedynie umowy, które w ogóle nie mogłyby być zawarte ze względu na ich przedmiot (jak np. umowa, której przedmiotem jest zobowiązanie się jednej ze stron do przemytu partii alkoholu), czy dotyczy również umów dotkniętych na gruncie prawa cywilnego sankcją nieważności, np. ze względu na uchybienia formalne. Mimo, iż organy podatkowe, jak i sądy administracyjne niejednokrotnie wskazywały, że wydatki poniesione na podstawie czynności nieważnych nie mogą być zaliczone do kosztów podatkowych na postawie tych właśnie przepisów, to jednak wydaje się, że takie stanowisko nie do końca zasługuje na akceptację. Nie wdając się w doktrynalne spory, warto zauważyć, że przywołane przepisy wyłączają spod mocy ustaw podatkowych nie tyle umowy, co same czynności będące ich przedmiotem. Takie sformułowanie jest zresztą wyrazem autonomii prawo podatkowego, które – jako odrębna gałąź prawa – kładzie szczególny nacisk na czynności faktyczne. W przypadku umów dotkniętych sankcją nieważności wykonanie świadczenia i dokonanie zapłaty zwykle faktycznie nastąpiło. Nawet jeżeli na gruncie prawa cywilnego umowa, z którą wiązały się określone wydatki, okaże się nieważna, to jednak wydatki te zostały faktycznie poniesione w zamian za określone świadczenia drugiej strony. Dodatkowo, ustawy podatkowe, co do zasady, nie wymagają ważności umowy w świetle prawa cywilnego dla zaliczenia określonych wydatków do kosztów podatkowych. Wyjątkowo, i to w sposób pośredni, taki wymóg istnieje np. w odniesieniu do środków trwałych (zgodnie z updof i updop konieczne jest nabycie własności).
W tej sytuacji wydaje się, że fakt zawarcia nieważnej w świetle prawa cywilnego umowy nie powinien mieć znaczenia dla oceny skutków podatkowych, w tym możliwości zaliczenia poniesionych wydatków do kosztów podatkowych.
[page_break]
